Cuối năm 1956 cậu tôi từ Mỹ mang về một chiếc máy hát phono tự động 10 đĩa hiệu Téléfunken

Lớp tuổi mình giải trí bằng phương tiện gì trong thời điểm đó? Ngoài ciné, sách báo thì mình có phương tiện gì để nghe nhạc không. Chỉ một ít gia đìng giàu mới có được một chiếc máy ra-dô mạnh đủ để bắt được đài Pháp Á ở Saigon còn không thì chi nghe được mỗi đài Huế phát thanh giới hạn mấy giờ một ngày. Mấy ai có máy phono quay bằng tay để nghe nhạc Việt trên những đĩa đá 33 vòng dày cộp, nặng trịch. Tôi không nhớ mình có nhiều cơ hội để nghe những bài hát trử tình thời tiền chiến trong thập niên 50 ngoại trừ nghe tại những buổi văn nghệ ngoài trời ở bến Thương Bạc do những nghệ sĩ cây nhà lá vuờng trình diễn trong đó có nữ ca sĩ Mỹ Linh nhà ở đường Võ Tánh với bài tủ Jambalaya. Họa hoằn mới có Đại Nhạc Hội, hoặc thoại kịch từ Saigòn ra trình diễn. Ban Dân Nam với Túy Hoa, Túy Phượng, Túy Hồng và lang quân Lam Phương một trong 3 Sao Băng, hai người kia là Phùng Trọng chơi trống và Lê Duyên chơi mandoline. Đại nhạc hội Hoàng Thi Thơ thì có thần đồng Hoàng Thi Thao độc tấu vĩ cầm Les Yeux noirs, một bài ca của dân du mục Nga đã được tay Tây ban cầm Django Reinhard làm nổi tiếng ở Paris thập niên 30. Thời đó đất nước mình vượng phát, xuất hiện nhiều thần đồng, quái kiệt. Một nữ thần đồng khác là Quỳnh Giao xuất hiện trong phim Đất Lành. Còn quái kiệt, minh tinh thì vô số kể. Như Trần Văn Trạch, Tùng Lâm, Xuân Phát, La Thoại Tân. Minh tinh thì có Thẩm Thúy Hằng, Kim Cương và đại tài tử quốc tế Kiều Chinh xuất hiện trong Year of Tiger (1964) với Marshall Thompson cứng đơ như khúc gỗ. Thập niên 50, tôi không nhớ rõ miền Nam đã sản xuất đĩa nhựa tân nhạc 33 vòng hay không, tôi chỉ biết có đĩa đá thâu cổ nhạc Nam phần, còn băng cassette thì hồi đó chưa được sáng chế (hoặc có mà chưa xuất hiện ở Viêt Nam) nên rõ ràng là mình không có nhiều phương tiện để thưởng thức nhạc Việt. Từ giữa thập niên 50 mỗi lần Tết đến tôi nôn nao chi lạ. Không phải áo quần mới. Không phải tiền lì xì. Không phải được ba hôm ăn uống phủ phê mà nôn nao vì được xem phim Tết và nghe nhạc Xuân. Tôi yêu nhạc xuân. Từ bản Valse Việt nam đầu tiên Xuân và Tuổi Trẻ của cố nhạc sĩ La Hối đến bản Tango Mộng Chiều Xuân của Ngọc Bích. Từ Bến Xuân của Văn Cao đến Xuân Ca của Phạm Duy. Từ Ly Rượu Mừng của Phạm Đình Chương đến Anh Cho Em Mùa Xuân của Nguyễn Hiền. Cả một bầu trời xuân bát ngát, dịu dàng lã lướt như cánh bướm vờn hoa, ngọt nào đầm ấm như âm thanh tiếng nước sôi tí tách từ nồi bánh tét trên bếp hồng. Cả một khung trời nhung nhớ theo tiếng hát trở về. Cho đến bây giờ mỗi độ xuân về gia đình tôi vẫn rộn ràng những bài ca xuân một tuần lễ trước Tết và vài hôm sau đó. Vậy là tôi cũng yêu nhạc Việt lắm chứ. Vậy mà mai hiền thê hay cằn nhằn, anh nghe mãi loại nhạc léo nhéo ấy suốt ngày mà sao chịu được hay thế (Nhạc léo nhéo ấy là những Concerto for Violin và Orchestra hay Piano). Không những chỉ yêu thôi mà còn mê nữa nhưng có lẽ tôi hơi lọc lựa. Tôi chỉ thích những loại nhạc ngợi ca tình tự quê hương vì loại nhạc này nếu không có xúc đông chân thật thì không thể viết lên được. Nhạc tình, có lẻ, …Anh xin làm đá cuội mà lăn theo gót hài trong Biết Đâu Cội Nguồn của họ Trịnh thì mới đúng gọi là tình si như mối tình Đoàn Dự dành cho Vương Ngọc Yến.Cũng chẳng sao vì cảm quan nghệ thuật lấy gì làm tiêu chuẩn? Cái mà Tây phương gọi là culture bao gồm mọi lãnh vực sinh hoạt cả thể chầt lẫn tinh thần của một xã hội, vì vậy vừa có tính cách đặc thù vừa bao quát. Cho nên đụng vào cái culture của người là một vấn đề rất tế nhị. Nước mắm kho quẹt của mình ngon đáo để nhưng có thằng Tây nào chịu được không? Và chưa chắc mọi người Việt đều hít hà hạnh phúc với mùi vị đó, như hương vị quả sầu riêng nhà tôi vẫn nhắm tít mắt tận hưởng mà tôi lại không thể đến gần. Cái đó là culture, thưởng thức âm nhạc cũng như thưởng thức món ăn thôi, có người nhấp một ngụm trà mà ngủ uẩn biến tan như Trần Kiêm Đoàn (trong Tu Bụi), nhưng cách pha trà của anh công phu lắm, nếu tôi có khả năng làm được như vậy thì chưa đưa chung lên môi cũng ngộ được rồi. Có người nghe một khúc nhạc mà hận thù tan biến. Vì thế tôi lọc lựa cũng phải thôi. Ngoài ba mươi năm nay tôi vẫn thắc mắc tại sao lúc bỏ Bắc vào Nam, dù xa mồ mả tiên tổ nhưng vẫn ở trên đất nước vậy mà thuỏ ấy nhiều người đã nói lên cái tâm tình hoài vọng thiết tha của minh qua Tình Hoài Hương, Hướng Về Hà Nội, Giấc Mơ Hồi Hương; còn với cuộc ra đi nghìn trùng xa thẳm, lưu lạc xứ người trong một hoàn cảnh sinh hoạt văn hóa hoàn toàn xa lạ mà không có ai bộc bạch nổi thương tiếc xa quê. Cũng có vài bài ca thương gió khóc trăng vu vơ, cũng có vài ba ca khúc hẹn về giài phóng quê nhà, cũng có vài ba ca khúc nhớ Saigon ngày xưa anh chờ em đầu hè, cuối ngõ, cũng có vài ba ca khúc nhớ Đà lạt lũng thấp đồi cao, nhớ Huế trăng nước Vĩ Dạ còn đợi câu chờ. Chờ ai? Chờ ông cai bến đò. Bến đò Thừa Phủ em thẹn thùng nghiêng nón làm anh xao xuyến tâm hồn. Vậy thôi sao. Huế mình ở đâu cũng tụ tập ồn ào, ở đâu cũng lao xao chào xáo. Sông Hương mình êm đềm, tuyệt vời, thơ mộng hơn nghìn vạn lần sông Seine. Tháp Linh Mụ mình cao ngất từng xanh, cao hơn trăm lần tháp nghiêng-Leaning Tower Pisa ở Florence mà lại xây năm nghìn năm trước so với Tháp Pisa chỉ mới xây vào năm 1190 thôi. Huế mình cái chi cũng nhất hết. Vang bóng một thời với cung điện, đền đài lăng miếu, với tiếng chuông thiên mụ, với giòng sông tư tưởngcó bờ bên này là bão nổi bon chen tuyệt vọng và bên kia là trầm tư tĩnh lặng tuyệt vời.(Trần Kiêm Đoàn, Tu Bụi, trang 33).

Cậu tôi mang về trên dưới 100 đĩa 33 và 45 vòng. Đĩa 33 vòng thường là những tấu khúc cổ điển. Tôi chưa từng được nghe nhưng Danube Bleu thì đã được Phạm Duy đại chúng hoá qua sóng nước chập chùng, Dòng Sông Xanh lơ nên nguyên một đĩa hòa tấu Waltz của Johnathan Strauss cũng nghe trọn hết . Đĩa 45 vòng thì mỗi mặt chỉ có một bản và chỉ có một bản hay thôi, mặt kia chỉ lấp cho đầy. Nhờ số lượng đĩa cậu tôi mang từ Mỹ về mà tôi nghe được tất cả những bài ca nổi tiếmg Tây phương cho đến thời điểm cuối năm 1956, nhất là nhạc Mỹ. Tôi vẫn còn nhớ rõ một số bài tôi thích ngày đó Patti Page ngoài The Doggie in the Window còn có Tennessee Waltz, You Belong To Me. Frank Sinatra với You’ll Never Know. Bản này vào cuối thập niên 50 xuất hiện trong một phim vê Âu Châu Ban Đêm (Europe by Night) và trở lại rất thịnh hành ở Huế. Elvis Presley thì có Don’t Be Cruel. Nat “King” Cole thì có Ballads of the Day. Frank Sinatra với From Here To Eternity (từ phim From Here To Eternity 1953) và Three Coins In The Fountain (từ phim Three Coins in The Fountain, 1954); Doris Day với Secret Love (từ phim Calmity Jane 1953). Billie Holliday với Lady Sings the Blue; Edith Piaf với La vie en rose, Dalida với Bambino,Histoire d’un amour Charles Aznavour với Je cherche mon amour, Après l’amour , Juliette Greco với Je suis comme je suis. Nửa thứ hai thập niên 50 thì tôi đã khá thành thạo với loại nhạc thời trang Tây phương, mỗi tuần vẫn chờ sáng chủ Nhật để nghe nhạc ngoại quốc yêu cầu. Từ năm 56 đến hết thập niên 60 là thời kỳ thịnh hành nhất của nhạc Rock với Elvis Presley và một chuổi những ca khúc nằm trong Top 10 như Heartbreake Hotel , Love Me Tender(1956), Are You Lonesome Tonight? It’s Now or Never (1960), Wooden Heart (1961, từ phim G.I.Blue); Jerry Lee Lewis với The Great Ball of Fire. Những bản nhạc tình trong thời kỳ này có Love Letter in The Sand (từ phim Oh! Bernadine,1957) và Oh! Bernadine của Pat Boone, Venus (1959) cua Frankie Avalon.Bàn La Mer cua nhạc sĩ Pháp Charles Trenet được Bobby Darin viết lời Anh dưới tựa Beyond the Sea (1960), Diana (1957), You Are My Destiny (1958) và Put Your Head On My Shoulder (1959) của Paul Anka, Oh! Carol (1959) của Neil Sedaka. Bản này Neil Sedaka viết cho Carole King và được cô đáp lại với bản “Oh! Neil” nhưng bài này không được phổ biến…Oh! Carol, I am but a fool/Darling I love you tho' you treat me cruel/You hurt me and you made me cry/But if you leave me I will surely die…

Thời điểm này có những bản Jazz trứ danh như Mack the Knife version của Louis Armstrong 1956 và version của Bobby Darin 1959. Bài này nguyên gốc cua Đức "Die Moritat von Mackie Messer“, Kurt Weill viết từ năm 1928 và Summertime của George Gershwin (từ phim Porgy and Bess, 1959).

Đúng ra thì bản Summertime được Gershwin sáng tác cho vở nhạc kịch (Opera) Porgy and Bess năm 1935 nhưng phải chờ đến sau khi Porgy and Bess được quay thành phim thì bản này mới thành phổ thông. Tất cả các nghệ sĩ Jazz hàng đầu như Billie Holliday, Frank Sinatra, Ella Fitzgerald, Louis Armstrong, Miles Davis, Charlie Parker đều trình diễn và thâu đĩa Summertime… Summertime/And the livin' is easy/Fish are jumpin'And the cotton is high...Vỡ nhạc kịch Porgy and Bess được nhiều nhà phê bình âm nhạc cho là tác phẩm tuyệt vời nhất của thế kỷ 20 và bản Summertime được xem là bản jazz hay nhất và phổ thông nhất trong lịch sử nhạc jazz. Mai hiền thê mỗi lần nghe bài này dù có bận làm gì cũng ngưng lại và đòi nghe lần thứ hai ngoài ra còn nhận ra ngay nghệ sĩ trình diễn với nhiều versions khác nhau.Cái lạ của bài này là sự đơn giản thường nhật một buổi sáng mùa hè, thức dậy vẫn còn dịu dàng ngái ngủ, đứng vương vai nhìn xuống mặt hồ lung linh ánh nắng đầu ngày và bất chợt nhìn thấy những con cá nhảy tung tăng. Có thể xảy ra sân sau nhà nghỉ mát của bạn ở bờ hồ vắng vẻ hay nơi một ao cá nào trên miệt kinh thứ ở rừng U Minh. Nhưng lại dấy lên nổi rộn ràng, vừa rộn ràng vừa ray rức, nổi ray rức thấm dần từng tế bào từng thớ thịt mà một kẻ đam mê loại nhạc jazz này thường chiêm nghiệm được. Tôi nói lạ là vì tôi có thói nghe nhạc jazz lúc đêm đã muộn màng, hai vợ chồng lái xe trên những con lộ vắng, có hai hàng cây và đèn đường hiu hắt, hạ cửa sổ lấy chút không khí lành đêm khuya và lắng nghe những tình khúc yêu thích. Trong khung cảnh đó tôi đâu có đợi chờ nghĩ đến những con cá tung mình lấp lánh giữa ánh sáng đầu ngày, đâu có ngái ngủ vuông vai nhìn mặt hồ rực rỡ vậy mà mỗi lần nghe Summertime dù trong bóng tối căn phòng bé nhỏ tôi vẫn nghe một cái gì vấn vương ray rứt , một sân sau có mặt hồ còn lãng đãng sương mai. One of these mornings/You're gonna wake up/ singingYou're gonna spread your wings/And take to the sky.Tôi được cái may mắn có người bạn đời cùng chia sẽ cái mình yêu thích. Mỗi năm Winnipeg vẫn có hai tuần Jazz Festival vào giữa tháng 6 và năm nào chúng tôi cũng tham dự, có năm, mỗi buổi tối từ 10 giờ đến 2 giờ sáng cuối tuần chúng tôi “hop” đến 6, 7 clubs khác nhau để xem các nghệ sĩ quốc tế trình diễn. Những ca sĩ jazz nổi danh hiện nay như Diana Krall và Holy Cole, một thời chúng tôi đã từng “rub shoulders” trong những hộp đêm đầy ứ người. Chỉ tiết là bây giờ thuốc lá đều bị cấm khắp mọi nơi nên không còn được cái thú nhìn khói thuốc mơ hồ quyện với âm thanh réo rắt , nhức nhối của tiếng kèn sax hay trumpet như cái không khí tuyệt vời thập niên 40 trong những hộp đêm ở Chiacago mà các bạn bắt gặp trong những phim “Cotton Club” (1984) và The Fabulous Baker Boys (1989).

Một trong những bản nhạc thời trang hoà tấu thịnh hành nhất năm 1960 là bản A Summer Place của Max Steiner do giàn nhạc Percy Faith trình diễn. Nhạc bản này lấy ra từ phim cùng tên với hai tài tử trẻ được hâm mộ thời đó là Troy Donahue và Sandra Dee và được Oscar bản nhạc hay nhất trong năm. Âm điệu bài này như tiếng sóng vỗ rì rào trên bãi biển chiều hôm, nghe xa xăm và buồn man mát. Hãy về Thuận An một đêm trăng, hãy lang thang trên biển vắng nào một buổi chiều lúc hoàng hôn chập chùng buông xuống, khi sóng nước miệt mài đuổi bắt nhau trong cái mênh mông tĩnh mịch đất trời và mơ hồ đâu đó vẳng lên âm vang dịu dàng, lãng đãng bài tình ca một thời yêu dấu. Thông thường nhạc pop hay thời trang là nhạc có lời: lời đong đưa, lời dịu ngọt, lời dỗi hờn, lời xót xa nhưng với A Summer Place thì đây là một loại nhạc hoà tấu, ấy vậy mà vẫn được yêu chuộng không những người đứng tuổi mà cả giới trẻ nữa. Cũng trong năm này bản It’s Now or Never do Elvis Presley trình bày là bài hát số 1 ở nhiều quốc gia trên thế giới và cũng rất phổ thông tại Huế. Bản này là nhạc Ý dưới tên ’O, Sole Mio (My Sun) được sáng tác từ năm 1898. Nếu các bạn có dịp đi Gondolier trên các kinh rạch Venice thì bạn sẽ nghe các thanh niên vừa chèo đò vừa hát bản này. Bản Torna a Surriento(Come Back To Sorrento)…Sunlight dances on the sea/Tender thoughts occur to me/I have often seen your eyesIn the nighttime when I dream … Please don'tsay farewell/And leave this heart that's broken/Come back to SorrentoSo I can mend của Ernesto DeCurtis được Phạm Duy du nhập vào Việt Nam đầu thập niên 50 dưới tựa đề Trở Về Mái Nhà Xưa là một bài hát khá thịnh hành ở miền Nam trong mấy chục năm cho đến 1975… Về đây khi mái tóc còn xanh xanh/Về đây với mầu gió ngày lang thang/Về đây xác hiu hắt lạnh lùng./Ôi lãng du quay về điêu tàn… Thôi nhé đừng hoài âm xưa/Giọt mưa đã gieo trên thềm nhà/Người ngồi im bóng/Lắng nghe tháng ngày qua.

Bài Come Back To Sorrento xuất hiện trong phim Bugsy của Warren Beatty năm 1991. Bài này có nhiều lời tiếng Anh khác nhau, ở trên là lời phổ thông nhất, do Dean Martin và Frank Sinatra cũng như nhiều danh ca khác hát. Tuy là có nhiều versions nhưng đại để không khác nhau gì mấy riêng lời Việt của Phạm Duy nghe buồn man mát, nói lên được niềm hoài vọng tiếc nuối của một kẻ trở về quê xưa nhưng ý tưởng lại không phù hợp với lời ca tiếng Anh. Tôi có lời tiếng Ý nhưng không hiểu nên chẳng biết hư thực ra sao. Phạm Duy thông thường viết lời theo cảm hứng vì vậy có nhiều câu xuất thần như trong những bài của Brahm, Schubert và Toselli. Tôi khá ngạc nhiên với sự nghe nhiều, biết rộng thế giới nhạc cổ điển của ông dù ông là người không được huấn luyện trong lãnh vực này. Ông đã du nhập vào Việt Nam last movement -Solveig’s Song- từ trường nhạc kịch (Accidental music) của nhà soạn nhạc Na Uy Edvard Grieg, Peer Gynt Suit từ bao giờ dù trường nhạc kịch này không mấy phổ thông. Mới bảy năm trước khi con gái tôi trình diễn trường tấu khúc này với dàn nhạc trẻ của thành phố (Youth Symphony Orchestra) tôi mới biết đến dù ở thời điểm đó tôi cũng đã có ngoài mười bảy năm nghe và sưu tập nhạc cổ điển.

Thập niên 60 trở về sau nền âm nhạc Việt Nam phát triển dữ dội với phong trào nhạc trẻ, du ca, tục ca, đạo ca, đủ-thứ ca, Lượng nhiều thì phẩm ít. Ngoại trừ một số bài hay của Phạm Duy, Y Vân, Lê Trọng Nguyễn, Tuấn Khanh, Văn Phụng, Phạm Đình Chương còn lại thì có cũng được …mà không cũng chẳng sao, nghĩa là không đáng nhớ. Nhưng nói như vậy thì Huế mình chửi chết. Trịnh Công Sơn là một loại Linh Sơn –Sacred Mountain/La montagne sacrée trong thần thoại Hy Lạp chứ không phải Soul Moumtain/La montagne de l’âme của Cao Hành Kiện/Gao Xingjian. Theo họ Cao thì mỗi trong chúng ta đều có một đỉnh núi tâm linh hay linh hồn cũng vậy. Để vương tới đỉnh chúng ta phải nổ lực trèo lên. Dùng chân là bị thoái hoá. Hay nói theo ngôn ngữ của Trần Kiêm Đoàn trong Tu Bụi là phải tu hay sửa mình để vượt qua bờ bên kia chiếu kiến ngủ uẩn giai không độ nhất thế khổ ách hay đạt đến đỉnh núi. Nhưng mỗi chàng trai Huế sinh ra là đã đứng sẵn trên đỉnh núi rồi đâu cần gì leo trèo nữa. Hà Thanh là một đỉnh cao chót vót, nói như Túy Hồng trong tác phẩm Những Sợi Sắc Không, là giọng ca hay nhất trong cỏi trời này. Phạm Mạnh Cương, người quàng khăn tím, tím cả khung trời thương nhớ cố đô với bài Thu Ca cũng đáng nhớ đến. Ôi đàn ông xứ Huế, trời đã chợt nắng, chợt mưa, chợt vui chợt buồn, chợt cười chợt khóc vậy mà các ông còn mang cả màu tím phủ lên vạn vậy. Như anh bạn Nguyễn Văn Sa, 10 năm trước đây gửi chúng tôi một lá thư với màu mực tím còn ông tác giả họ Trần lại mang cả màu tím …tím cả chiều hoang biền biệt vào lớp. Cà vạt tím, khăn quàng tím, giày tím, bút nịt tím, mắt kiến tím, bút tím, mực tím, sách tím vở tím và còn gì tím nữa làm làm sao ai biết được. Đàn ông Huế ở đâu là tung hết chưởng lực phong toả kinh thành để ngoại lực tà ma không có cơ hội xâm nhập. Cái gì Huế cũng nhất hết. Vậy mà Thái Kim Lan nhấn cho hai chữ tộng bộng là cớ làm sao. Tộng bộng trong ý nghĩa tiền vào nhà khó như gió vào nhà trống. Nhà khó là nhà nghèo rớt mồng tơi, chút tiền vay muợn kiếm chác đó đây bữa một bữa hai là biến mất. Chẳng lẻ trí óc nghèo nàn, kiến thức góp nhặt chút đó chút đây cũng giờ một giờ hai bay đi mất. Ôi, hình dung từ tộng bộng nghe còn đau hơn nghìn vạn lần ếch ngồi đáy giếng. Ngồi đáy giếng thì khung trời Huế là số một trong cỏi ta bà nhưng chút kiến thức còm vẫn còn khư khư chôn dấu đâu đây, còn tộng bộng là trống trơn, rỗng tuyếch. Là rỗng lặng mênh mông. Nghĩa là Sắc, Thọ, Tưởng, Hành, Thức đều voilà …gone! Như rứa là đàn ông Huế đều Ngộ hết. Họ nói năng vạn điều mà có chi mô. Nói với cái tâm rỗng lặng mà!

Tôi cũng là người Huế, thương Huế chảy máu mắt ra mà không bộc bạch được tim gan nên rất mong được một người nào đó nói thay mình. Ngoài 30 năm nay có Huế mình nào đem nhớ thương viết thành một ca khúc để đời như Come Back To Sorrento, như Granda, như Last Time I Saw Paris, như New York, New York, như It Never Rain In Southern California, như Rainy Night In Georgia, như I Left My Heart In San Francisco….My love waits there in san francisco, above the blue and windy sea,
When i come home to you, san francisco, your golden sun will shine for me… (music: George Cory; Lyrics: Douglas Cross), như El Paso, như By The Time I Get To Phoenix, như Aranjuez mon amour. Ai ra xứ Huế thì ra, ai vô xứ Huế thì vô. Cứ vô vô, ra ra mãi hoài mà không thoát khỏi vòng lẩn quẩn như anh chàng Lục Vân Tiên thuỏ nào! Còn mưa Huế, mưa trên tháp ngà, mưa qua tháp cổ, mưa vào nội thành, mưa ra Thượng Tứ. Mưa ray mưa rức, mưa bực mưa buồn, mưa tuôn mưa chảy nhưng mưa nào qua chợ Đông Ba mà có lá me bay là đà?.. chợ Đông Ba khi mình qua lá me bay bay là đà/chiều thiết tha có anh bên mình/ mà ngỡ hôm qua… Mưa Trên Phố Huế, nhạc: Minh Kỳ;Thơ:Tôn Nữ Thụy Khương). Đúng ra đây là một bài hát viết về Huế với một xúc động thiết tha. Nổi rung động của người phổ nhạc cùng nhịp với nổi rung đông của nguơi làm thơ nên nghe dịu dàng êm ả như dòng sông Hương trầm mình dưới ánh trăng khuya mà một lần Lê Hoàng Long đã lênh đênh theo gió ngàn ngày nào qua ca khúc tình yêu Gợi Giấc Mơ Xưa Ngày mai lênh đênh trên sông Hương/Theo gió mơ hồ hồn về đâu?/ Sóng sầu dâng theo bao năm tháng/ ngóng về đường lối cũ tìm em! . Lúc viết bài này tôi đang lắng nghe CD Bảo Yến Tuyệt Phẩm: Vầng Trăng Xứ Huế với 10 khúc tình ca xứ Huế trong đó có Mưa Trên Phố Huế của Minh Kỳ, 9 tuyệt phẩm còn lại có cũng được mà không cũng được, người này không nghe thì người khác nghe, có sao đâu. Sáng tác nhạc mà tiết tấu (melody) nghèo nàn quá thì cũng như làm thơ vè lục bát, nghe chán chết.

Còn ca sĩ Huế mình thì sao? Ngoài Hà Thanh, giọng ca không buồn, không vui, không giận, không hờn, không thương, không ghét, không tỏ bày, không chuốt trau. Hát lên thản nhiên như không, tiền không , hâu không; tả không, hữu không; thượng không, hạ không; ngang không, dọc không; sâu không; cạn không. Nghe cũng được mà không nghe cũng được, không sao! Ngoài ra còn có Mỹ Thể tuyệt diệu qua ca khúc Chiều Mưa Công Viên của Y Vân. Thanh Thúy hay một nửa Huế Thanh Lan thì cũng dễ quên thôi hay nhớ nhớ quên quên thì cũng thế.

Nói về nhạc ngoại quốc lời Việt thì chúng ta có nhiều bài tình ca tuyệt vời như Cánh Buồm Xa Xưa/La Paloma(Sebastian Iradier), bài này được sáng tác từ năm 1863 và trong hơn 140 năm qua đã nổi tiếng khắp hoàn cầu , Vũ Nữ Thân Gầy/La Cumpasita(M.Rodriguez), Dòng Sông Xanh/Danube Bleu (J. Strauss), Chiều Tà/Sénérade (Schubert), Chiều tà/Serenata (E.Toscelli), Ánh Mắt Liêu Trai/Traumerei (R. Schumann), Chủ Nhật Buồn/Gloomy Sunday hay Hungarian Suicide Song (Rezso Seress) đều do Phạm Duy đặt lời. Bản Chủ Nhật Buồn đã gây ra một phong trào tự tử ở Hung Gia Lợi và chính tác giả, ông Seress cũng nhảy lầu tự tử ở Budapest năm 1968, mấy hôm sau ngày kỷ niệm sinh nhật thứ 69. Bài Hồng Mai Quế lấy ra trong phim Trung Hoa cùng tên do Nghiêm Tuấn và Lý Lệ Hoa trong vai Hồng Mai Quế là một bài hát rất thịnh hành trong thập niên 50. Bài này về sau được biết qua tên Cánh Hồng Trung Quốc. Một bài ca Nhật cũng khá phổ thông đó là bài Shina No Yoru (China Night) mà bạn nào chơi guitare hay mandoline thì chắc đều biết.

Those Were The Days là một bản nhạc Nga-Dorogoi Dinnoyu của Boris Fomin được Gene Raskin viết lời Anh và thịnh hành năm 1968. Bài L’amour est bleu của André Popp (Pháp) được ban nhạc Paul Mauriat chơi dưới hình thức nhạc êm dịu dễ nghe (easy listening) với tựa đề Love Is Blue đã đứng nhất 5 tuần lễ liên tiếp ở Mỹ hồi tháng hai và tháng ba và đến đầu thập niên 70 vẫn còn rất thịnh hành ở miền Nam, nhất là giữa thành phần sinh viên. Cùng trong năm này bài Honey do Bobby Russell viết cho Bobby Goldsboro xuất hiện trên thị trường chỉ 3 tuần đã bán trên một triệu đĩa và đứng nhất liên tiếp 5 tuần lễ giữa tháng tư và tháng năm 1968 ở Mỹ. Ở Âu Châu bản này thịnh hành qua tiếng hát Nana Mouskouri dưới tựa đề Tous les arbres sont en fleurs và ở Việt Nam cũng vậy thành ra một số bạn già của tôi ngày xưa chỉ chuộng đồ Tây qua đây chê đè nhạc Mỹ và cho hay họ quen cái gout Tây rồi khó mà đổi được. Tôi hỏi tới vậy anh thích bản nhạc Tây nào nhất, không chút do dự anh trả lời ngay với cung cách rất Tây Tous les arbres sont en fleurs. Amen! Tous les arbres sont en fleurs/Et la forêt a ces couleurs/Que tu aimais/Les pommiers roses sur fond bleu/Ont le parfum des jours heureux/Rien n'a changé... Y a parait-il un jardin/Plus beau qu'ici/Un grand théâtre où mon amour/Joue et continue chaque jourD'aimer la vie......Năm 1962 Bài Moon River cua Henry Mancini từ Breakfast At Tiffany’s vừa chiếm được Oscar vừa Grammy Award bài ca hay nhất trong năm. Bài này qua tiếng hát của Frank Sinatra nghe như bềnh bồng trên dòng sông trăng. Nghệ sĩ da đen mù Ray Charles làm nên tên tuổi với You Don’t Know Me (1962) và Love Me With All Your Heart (1963).

Năm 1965 đánh dấu sự thành công rực rỡ của ban Rock’n’Roll The Rolling Stones với bản (You Can’t Get No) Satisfaction. Bài này đứng nhất liên tiếp 12 tuần ở Anh và 14 tuần ở Mỹ trong khoảng thời gian tư tháng 5 đến tháng 9. Tính đến nay Ban Rolling Stones đã có tới 37 bản nhạc nằm trong top 10 và ban nhạc này được xem là ban nhạc Rock số một thế giới.

Nửa thập niên sau của 60 là thời kỳ vàng son của nhạc thời trang Tây phương. Trong giai đoạn này mỗi năm đều có những tình khúc tuyệt vời. Bài đầu tiên tôi muốn nói là Yesterday (1965) của John Lenon và Paul McCartney, tính đến bây giờ có trên 3000 versions được coi như bài hát phổ thông nhất và được yêu chuộng nhất. Mười năm trước lúc Paul McCartney đến Winnipeg trình diễn tôi phải sắp hàng hai giờ đồng hồ ngoài trời -20 bách phân giữa tháng Hai để mua vé cho tháng tám trình diễn. Ba mươi nghìn cái vé bán hết chỉ trong vòng 45 phút vì mấy chục phòng bán vé trong thành phố cùng mở một lúc và liên kết với nhau bằng computer.

Gordon Lightfoot, một người Gia Nã Đại khác, trong thời kỳ này cũng viết rất nhiều bài dân ca (Folk song) nổi tiếng như If You Could Read My Mind (1971) và Sundown (1974) là bản dân ca số một của Gia Nã Đại và đứng đầu top 100 ở Mỹ. Một nhạc sĩ khác, Neil Young hiện tại trong ban tứ ca Cosby, Nash, Young, Still là người lớn lên ở Winnipeg viết bản Heart of Gold cũng được sắp hạng nhất trong top 100 ở Mỹ năm 1972.

Trong lúc đó bắt đầu thập niên 70, nước láng giềng ở phương Nam ban The Carpenters, gồm anh, em gái Richard va Karen Carpenter, thành công với bài (They Belong To Be) Close To You (1970), Carole King với It’s Too Late (1971) và Carly Simon với You’re So Vain (1972). Bài You’re So Vain gây rất nhiều tranh luận giữa các nhà phê bình âm nhạc cũng như người nghe, ai kiêu căng? ai cao ngạo? Người thì cho là Mick Jagger của Rolling Stone, người thì nói là James Taylor (lúc đó là ý trung nhân cua nàng), người thì đoán tài tử Warren Beatty nhưng vẫn chưa ai vén được tấm màng bao phủ. Gần đây một số ký giả đặt lại câu hỏi với Carly, nàng trả lời tỉnh bơ: Đàn ông người nào cũng kiêu ngạo hết, cho nên không nhất thiết nói đến ai.

Năm 1972 một bài hát do Don McLean sáng tác và trình diễn đứng đầu liên tiếp 4 tuần lễ, đó là bài American Pie, bài này ẩn ý nói lên những biến đổi của nhac Rock từ ngày ba danh ca Rock: Buddy Holly, Richie Valens và J.P. Richardson bị tử thương trong tai nạn máy bay năm 1959 (ngày mà Don gọi là ngày âm nhạc tận số, the day music died) cho đến năm 1970 là lúc Don McLean viết American Pie. Điểm đáng nói là bài này được Hiệp Hội Bảo Tồn Văn Hóa Mỹ bầu sắp hạng thứ 5 trong những bài hát thế kỷ 20. Có lẻ điều này làm anh chàng hơi tự kiêu và chê hết mọi ca nhạc sĩ khác của Mỹ. Thật ra thì anh chỉ có mỗi bản này thôi, 199 bản còn lại coi như quá xoàn không cần phải nghe đến nói chi cần nhớ. Lúc bản này còn đang thịnh hành vào cuối năm 1976 Don Mclean có qua trình diễn ở Winnipeg và không đủ lấp đầy rạp hát dưới 1000 chỗ. Tôi nhớ mình ngủ gà ngủ gật chờ nghe bài American Pie cuối buổi trình diễn. Một điều khá lạ, theo tác giả cho biết bản này viết lên để truy tặng ba danh tài nhạc Rock trên mà suốt trong ca khúc không hề nhắc đến tên một người nào. Cho đến ngày nay, 35 năm sau cũng chưa ai hiểu tại sao bài hát mang tên American Pie, ngay từ đầu nhiều người yêu cầu giải thích nhưng tác giả từ khước và đề nghị mỗi người tự suy diễn lấy. Có một lần tác gia nói đùa: American Pie có nghĩa là suốt đời tôi không phải làm việc nữa. Ấy vậy mà đúng đấy, vì với tác quyền ông có thể suốt đời mua bánh Pie nuôi sống mình dư sức.

Năm 1974 bài Rock Me Gently do Andy Kim viết và trình diễn đứng hạng nhất ở Mỹ và hạng nhì ở Anh. Andy Kim sinh ở Montreal, lại một Cà-na-điên khác, tài ba hí! Trước đó vài năm Andy Kim hợp tác với Jeff Barry viết bản Sugar, Sugar; bài này do ban Archies trình diễn và cũng được sắp hạng nhất trong top 10 của Mỹ.

Năm 1975 các bài ListenTo What The Man Said của Paul McCartney và the Wings, One Of These Nights của ban Eagles, Lady Marmalade của Bob Crewe và kenny Nolan viết do Ban Labelle trình diễn là nhưng bài hát hàng đầu trong năm. Bài cuối cùng, Lady Marmalade thuộc loại Disco và được xem như mở đầu cho thời kỳ loại nhạc khiêu vũ phòng trà này.

Tất cả những bài hát kể trên đều rất thịnh hành ở Saigon. Những năm có sự hiện diện đồ sộ quân đội Mỹ ở Việt nam thì tất cả bản nhạc thời trang nào thịnh hành ở Mỹ đều có liền tại Viet nam. Thời điểm đó ngoài những ban nhạc trẻ Việt Nam còn nhiều ban nhạc trẻ Phi trình diễn giải trí cho binh sĩ Mỹ. Những bản Joy To The World, She’s a Lady, Delilah của Tom Jones; Peace Train của Cat Steven; I Got You Babe, Gypsys, Tramps and Thieves của Sonny and Cher, Love Story của Francis Lai từ phim cùng tên, A Time For Us của Henry Mancini từ phim Romeo and Juliet được chơi thường xuyên tại các căn cứ Mỹ.

Loại nhạc Tâm Linh –Inspiration – nghe vào làm tinh thần mình vương lên, dạt dào thương yêu, mình và đồng loại. Bạn không tin thử lắng nghe Impossible Dream (Từ phim Man Of La Mancha, 1972) do Frank Sinatra, Connis Francis hay Andy Williams hát. Bạn không tin thử lắng nghe Lean On Me do Al Green hay The Temptations trình bày. Bạn không tin thử lắng nghe Carole King hát You’ve Got A Friend. Bạn không tin thử lắng nghe I Can See It Clear Now do James Taylor hoặc Holy Coles diễn tả.

"The Impossible Dream"

Nhạc: Mitch Leigh, Lời: by Joe Darion