Thời gian Nhật học lớp đệ nhất trường Quốc học Huế là thời điểm cuộc đấu tranh của Phật giáo và học sinh, sinh viên đòi hòa bình,chống chiến tranh ngày càng gay gắt.Học sinh Quốc Học, Đồng Khánh bãi khóa xuống đường biểu tình với biểu ngư , truyền đơn phản chiến.Con đường phượng vỹ rợp bóng mát, ngày nào còn thướt tha những tà áo trắng, nay sôi động hẳn lên .Hai đầu cầu Trường Tiền nhiều khi thành bãi chiến giằng co giữa đám biểu tình với dùi cui, lựu đạn cay của Cảnh sát. Nhưng cũng nhờ vậy mà Nhật có nhiều dịp gặp được Thùy, cùng đạp xe song đôi vào chơi Đại nội, lên Kim Long hoặc chùa Linh Mụ, mặc dù nhà hai người cùng ở trên một con phố nhỏ, cách nhau chừng vài trăm mét, dọc theo bờ sông đào , nhận nguồn nước trong lành của dòng Hương Giang.

Vừa qua bậc tiểu học, thêm vài năm trung học mà đám trẻ nhỏ trong xóm trưởng thành lúc nào không hay. Những trò chơi trẻ con chưa quên. Nhảy dây, đánh thẻ, trốn tìm… Nhiều lúc trời tối, Nhật leo tận cành cây mù u để trốn .Thuỳ và đám bạn nhỏ ấy mê chơi cho đến khi người nhà gọi về ăn cơm, học bài. Rồi thời gian vô tình trôi mau không ai hay ai biết, cả đám nhỏ đều tập trung vào việc học hành, thi cử. Lúc lãng quên những trò chơi con trẻ, cũng là lúc trong tâm hồn Nhật, người học sinh mới lớn cảm thấy buồn buồn khi có những ngày không thấy Thuỳ đứng trứơc cửa chờ anh đi học về ngang qua. Thỉnh thoảng Nhật mới tần ngần trước ngõ đưa vài giấy tờ, bài vở giải giúp cho Thùy bài toán khó hoặc những bài tập ngoại ngữ của chương trình đệ nhị nàng đang học. Rồi chỉ nhìn nhau ngỡ ngàng trong ánh mắt chứ không biết nói năng chi.

Đôi ba ngày một lần, Thùy thừơng xuống bến sông trước nhà để giặt giũ, còn Nhật thì bơi lội với những bạn cùng lứa. Có lần Nhật bơi đến gần chỗ Thùy , khoe :

- Để lội qua sông cho coi.

Và anh quay lưng bơi một mạch đến bờ bên kia. Thùy nghĩ thầm” Người có học sao nói câu thiếu chủ từ”.

Cái thời khóa biểu cảm tính này được thực hiện âm thầm giữa hai người, nhưng vẫn có những đôi mắt trông thấý đầy thiện cảm của bạn bè, người thân. Khi thời tiết chuyển lạnh, lá sầu đông rơi lả tả trong làn mưa mỏng như những cánh chim sẻ bay chấp chới. Khi cây trút hết lá, là lúc hoa tím trổ đầy cành, hương sầu đông thoang thoảng bên đường, thơm trong tà áo, ngát trong hương tóc, và là lúc sắp thêm một tuổi học trò.

Không khí đấu tranh Phật giáo lên cao, ni sư, phật tử tuyệt thực, Thượng tọa Thích Quảng Đức tự thiêu… Học sinh, sinh viên tiếp tục bãi khóa, xuống đường và bị đàn áp. Nhật dặn Thùy :

- Học sinh, sinh viên đang bị theo dõi và bị bắt giam trên Chín Hầm khá nhiều, học xong Thùy về nhà đừng đi đâu.

Thùy nói nhỏ :

- Mình không tham gia lấy ai tranh đấu.

Nhật dứt khoát :

- Có nhiều người khác lo rồi, Thùy còn nhiều công việc khác, lo ôn bài để thi. Chịu lựu đạn cay không bằng ai đâu.

Nghe Nhật nói vậy, Thùy nghĩ chắc suốt ngày Nhật chỉ quanh quẩn bên chồng sách vở và mớ công thức. Không ngờ cuộc đấu tranh xuống đường nào Nhật cũng có mặt, chống cự với Cảnh sát. Thùy còn biết thêm Nhật là Hướng đạo sinh ở chùa Từ Đàm, mở màn những yêu sách, đương đầu với nhiều hiểm nguy cùng với Phật tử, tăng ni. Giữa hè, hai kỳ thi bán phần và toàn phần đã xong. Khoảng năm ngày sau, Nhật xuống bến, ngồi trên phiến đá, dặn Thùy :

- Có việc cần, mai Nhật phải đi Đà Nẵng, ở nhà Thùy đừng đi đâu nguy hiểm. Thời gian còn hè, không có học sinh, sinh viên, tình hình tạm lắng nhưng chỉ là lắng dịu tạm thời. Chính quyền đang lên danh sách truy bắt Cộng sản nằm vùng trong giới học sinh, sinh viên. Thùy phải hết sức cẩn thận.

- Nhật không chờ có bảng ?

- Thùy xem giùm Nhật. Tí nữa Nhật đem bộ sách qua cho Thùy để sang năm học.

Thùy chợt hỏi :

- Nhật đi lâu mau ?

- Khoảng mươi ngày, nhưng chưa biết chắc.

Nhật dặn thế, Thùy nhớ thế chứ không lấy gì làm quan trọng vì nàng không tham gia

hội đoàn gì trong thành phố. Những điều mắt thấy tai nghe, nàng biết chỉ để mà biết, nghe lời ba mẹ, nàng chú tâm vào chuyện học hành. Lâu lâu, nàng có theo mấy nhỏ bạn đi sinh hoạt văn nghệ, nghe Ca khúc Da Vàng, nhạc phản chiến của Trịnh Công Sơn, rồi thôi.

Thời gian Nhật vắng mặt, nàng thường ngồi trên lầu nhìn hàng cây sầu đông vươn

những tán cành phủ bóng mát xuống bến nước nàng hay ngồi, bây giờ sao vắng vẻ quá. Nàng

lần giở những cuốn sách Nhật vừa đưa, xem qua nội dung chương trình sắp học trong năm tới. Xem đi xem lại lá thư bày tỏ tình cảm bấy lâu cùng bài thơ tình đầu tay đầy tình cảm chân thật. Nàng nhẩm tính, bây giờ thứ hai, có lẽ thứ năm tuần sau Nhật sẽ về. Đến thứ sáu vẫn không thấy, những con sóng vỗ nhẹ trên bờ đá không còn reo vui như những ngày có Nhật.

Bỗng đâu Nhật trồi đầu lên khỏi mặt nước khiến nàng giật mình. Anh hỏi ngay :

- Chờ lâu không? – Không đợi câu trả lời, anh tiếp – Nhật có tên trong danh sách phản động, may biết kịp không thì bị bắt tuần trước rồi.

- Về không sợ bị bắt ? – Thùy hỏi.

- Gần nhập học lại rồi, hơn nữa mình sắp vào lính rồi, sợ chi.

Thùỳ chưa nói nhưng Nhật đã biết mình thi rớt. Năm nay ra đề thi khó quá, Nhật có tiếng giỏi toán nhưng không ngờ bị gãy môn này. Một phần do mất nhiều thì giờ trong các cuộc đấu tranh.

Nhật bị gọi nhập ngũ. Sắp chia tay, anh hẹn Thùy đi ăn chè Cồn Hến. Hai người ăn lặng lẽ. Lâu lâu Nhật nói vài câu gì đó không như dự định trong lòng.

Tiếng Nhật rời rạc :

- Anh thích Thùy làm nghề y tá. Đỗ hay không đỗ Tú tài hai, Thùy nên thi vào ngành Y. Vào quân trường sẽ viết thư nhiều.

Lần đầu tiên Thùy nghe Nhật xưng “anh” thật cảm động. Nàng trao cho anh chiếc khăn có thêu đôi chim ở góc. Nhật nắm chặt bàn tay nàng thật lâu, thay cho lời nói.

Hai người đạp xe về, lòng nặng trĩu. Thỉnh thoảng anh nhìn lại nét mặt nàng nghiêng trong vành nón như cố khắc sâu một bóng hình. Cả hai đều nghĩ, họ sẽ chờ lắng nghe tiếng nói yêu thương trong những lá thư quân trường.Về đến nhà, Thùy bỗng nghe hương sầu đông trở nên gay gắt, cành lá chao đảo buồn hiu. Không biết Nhật có cảm giác vậy không khi sắp xa hàng cây nở tím bên bờ sông lặng lờ thơ mộng.

Sau những ngày giờ tập dượt nhọc nhằn ở quân trường, Nhật trút hết yêu thương trong mấy chục lá thư gửi cho Thùy thật dịu dàng, nhưng thỉnh thoảng có bộc lộ chút tâm trạng chán nản chiến tranh, bom đạn, chết chóc.

Sau đó Nhật báo tin đã ra trường và đang ở chiến trường.

Thùy không học tiếp, nghe anh thi vào ngành y tế. Hai năm miệt mài, đến khi gần ra trường thì thư anh vắng dần. Bao nhiêu lá thư của nàng không được hồi âm. Ba má anh cũng mất tin tức, rất đau buồn nghĩ rằng anh đã mất tích, không xác thân, không tử tuất. Nhiều lúc nàng ứa nước mắt , làm ngành y cũng vì ý nguyện của anh nhưng chẳng bao giờ được băng bó vết thương cho người mình yêu.

Ba năm mòn mỏi, hy vọng rồi thất vọng, nàng ngã bệnh mấy lần. Người thân ai cũng biết lý do nàng suy sụp. Nàng rất thương mẹ, cố giấu kín nỗi lòng và biết không thể “ôm cầm chờ đợi mãi”. Nàng lấy chồng, cũng là một quân nhân nhưng ở ngành truyền tin, người ở nội thành, cả hai đang công tác ở Bình Định. Ba năm sau nữa, vợ chồng Thùy mới được thuyên chuyển về Huế, và Thùy được làm việc tại bệnh viện tỉnh.

Một chiều, lúc tan sở, vừa ra khỏi cổng bệnh viện, Thùy bỗng sững sờ thấy ai như Nhật đang đứng nhìn nàng. Chỉ vài giây nhận diện, hai dòng nước mắt Thùy lăn dài như chực sẵn từ lâu.Đôi mắt anh cũng rưng rưng. Hóa ra bao năm nay, tuy trong nếp sống bình yên nhưng một phần hồn của nàng đã gởi theo anh. Sau mới biết anh chỉ còn một cánh tay, vừa về thăm nhà cùng với người vợ trẻ và một con gái mới lên hai, chính cống dân Nam.Thùy mới thấm thía rằng anh đã hy sinh tình yêu cho nàng. Hóa ra anh muốn mãi mãi là hình ảnh một chàng trai nguyên vẹn đầu đời trong mắt nàng. Sau khi xuất ngũ chỉ còn lại một cánh tay, anh dặn dò bạn bè hãy dấu kín gia đình và quan trọng là phải dấu nàng, vì ở trong quân trường tất cả đều biết ai yêu ai.

Anh lần dò theo địa chỉ ngôi chùa nhỏ ở Hóc Môn, có một tu sĩ là em trai của người bạn cùng đơn vị, và anh muốn trở thành thầy chùa để quên đi mọi khổ đau trong chiến cuộc. Nhưng số phận đã run rủi xui một người con gái ở gần chùa phải lòng người mới tu tập. Với một cánh tay còn lại, nàng biết anh có lẽ là một nhà tu bất đắc dĩ, trở về sau những thử thách với đạn bom. Và trong hoạt cảnh nửa đời nửa đạo, anh quyết định kết hôn với cô gái gần chùa. Anh đã chọn xứ này làm quê hương thứ hai.

Thùy trách anh bắt nàng phải chịu đựng bao đau khổ và sau ba năm mòn mỏi, nàng đã đào huyệt chôn theo anh một nửa phần hồn. Nhật bùi ngùi trả lời :

- Đó là cái giá phải trả cho hạnh phúc bây giờ của em. Anh cũng linh cảm đã níu giữ của em một nửa linh hồn. Bây giờ đem trả lại cho em đây, bởi anh lại phải ra đi, vì đã sống quen và đã yêu đất đai xứ người.

Nàng kể lễ, chạnh lòng mỗi khi nhìn lại bến nước, bờ cây, kỷ niệm có đôi mắt u buồn trên từng phiến đá, anh còn ra đi để bến xưa còn phải nặng lòng. Anh nói như một lời an ủi :

- Người ở xa mới nặng lòng thương nhớ. Nhớ mà không thấy được, thương mà không gần được. Tại kỷ niệm nằm trên sóng nước nên nứơc đã cuốn trôi đi. Hàng sầu đông trên bờ sông đã bao mùa thay hoa đổi lá. Hình ảnh ấy đi thì nhớ, ở thì thương. Anh đã mất mát khá nhiều rồi.

Anh ở lại Huế mười ngày, tuy ngắn ngủi nhưng đã giải mã được ẩn số bao nhiêu năm tưởng đã nằm yên trong lòng đất.

Ngày ra đi, lúc cầm tay tạm biệt, anh nói với nàng nhưng cũng như nhắn nhủ với lòng mình :

-Đây không phải là lần cuối cùng như câu người ta thường nói trong những cuộc chia ly. Anh đã trở về đây, hiếu đã trả xong. Còn tình, lập nghiệp ở miền Nam cũng có nhiều điều hay, nhưng chắc rằng khi tóc ngã màu sương, anh sẽ trở về đây vĩnh viễn. Ngày ngày sẽ nhìn ngọn sầu đông mà thương hoài kỷ niệm, còn được nhìn em tới lui mà chiêm nghiệm tình đời –

Và anh tiếp:

– Chuyện chúng ta chỉ có thế, nợ nầy anh sẽ trả kiếp sau.

Hồng Thị Vinh